İyi yaşamak artık yalnızca ne yediğimiz ya da ne kadar uyuduğumuzla ölçülmüyor; içinde bulunduğumuz mekânın bizi nasıl hissettirdiği de bu denklemin ayrılmaz bir parçası hâline geldi. Well-Living kavramı, insanın çevresiyle kurduğu ilişkiyi yeniden tanımlarken, en çok da duyulara sesleniyor. Bir odaya girdiğimiz anda burnumuza gelen koku, kulağımıza dokunan müzik, tenimize değen ışığın tonu; bütün bunlar, bilinçaltımızda bir huzur ya da huzursuzluk hissi yaratıyor. Oysa bu duyusal alışveriş o kadar sessiz gerçekleşiyor ki, çoğu zaman farkına bile varmıyoruz; bir mekânda kendimizi neden iyi ya da kötü hissettiğimizi sorguladığımızda, cevabı genellikle görünür olanda arıyoruz: mobilyanın rengi, odanın büyüklüğü. Hâlbuki asıl belirleyici olan, çoğu zaman gözden kaçan bu duyusal katmanlar.
Duygu odaklı yaşam tasarımları bu farkındalıktan doğuyor. Tasarımcılar artık bir mekânı yalnızca işlevsel kaygılarla değil, o mekânda geçirilecek anların duygusal izdüşümünü hesaba katarak kuruyor. Koku molekülleri huzur veren bir sedir kokusuyla değiştirilebiliyor, müzik belirli bir frekans aralığında sinir sistemini yatıştıracak şekilde seçiliyor. Bir otel lobisinde karşılanma anında hissedilen hafif narenciye kokusunun, misafirin o mekâna dair ilk izlenimini kalıcı biçimde şekillendirdiği artık pazarlama literatüründe bile yer buluyor. Bu, sanıldığından çok daha eski bir sezginin modern bir yeniden yorumu aslında; insan, her zaman mekânıyla duygusal bir alışveriş içinde oldu, yalnızca bunu adlandırmayı ve sistematik biçimde tasarlamayı yeni öğreniyoruz. Eski hamamların buğulu loşluğu, geleneksel Türk evlerinin gölgeli hayatlarıyla oluşan serinliği, aslında yüzyıllar önce sezgisel olarak yapılmış birer duygu tasarımı örneğiydi.
Mekânsal His Tasarımı ve Nöromimari
“Mekânsal his tasarımı” da benzer bir mantıkla ilerliyor: bir odanın tavan yüksekliği, ışığın geliş açısı, malzemelerin dokusu, hepsi bedenimizde ölçülebilir tepkiler uyandırıyor. Araştırmalar, yüksek tavanlı mekânların zihni daha soyut ve yaratıcı düşünceye yönlendirdiğini, alçak tavanlı mekânların ise odaklanmayı ve detaycı düşünmeyi kolaylaştırdığını gösteriyor. Bu bilgi, artık yalnızca akademik bir merak konusu değil; ofis tasarımcıları toplantı odalarını yüksek tavanlı, yoğun çalışma alanlarını ise daha alçak ve kapalı kurguluyor.
Nöromimari bu noktada devreye giriyor ve mimariyi nörobilimle buluşturarak, bir yapının insan beynini nasıl etkilediğini bilimsel verilerle açıklamaya çalışıyor. Kavisli bir koridorun köşeli bir koridora göre daha az stres yarattığı, doğal ışığa maruz kalan ofislerin üretkenliği artırdığı gibi bulgular, artık mimarların masasında birer tasarım kriteri hâline geldi. Hastane koridorlarının köşeli ve steril tasarımının hasta kaygısını artırdığı, buna karşın yumuşak hatlarla kurgulanan iyileşme merkezlerinin tedavi süreçlerini olumlu etkilediği yönündeki bulgular, bu disiplinin yalnızca estetik değil, klinik bir değeri de olduğunu gösteriyor. Durumu genişletiyoruz.
Biophilic Design, yani biyofilik tasarım, bu anlayışın belki de en köklü hâli. İnsanın doğaya duyduğu içgüdüsel bağı mekâna taşıyan bu yaklaşım, betonun içine bir yeşillik köşesi sıkıştırmaktan çok daha fazlasını hedefliyor; suyun sesini, ahşabın kokusunu, doğal formların tekrarını binanın DNA'sına işlemeye çalışıyor. Bir ofis binasında iç avluya yerleştirilen bir su öğesi, çalışanların stres seviyesini ölçülebilir biçimde düşürebiliyor.
Mesela Singapur'daki bazı gökdelenlerin cephelerine entegre edilen dikey bahçeler, yalnızca görsel bir cazibe unsuru değil, aynı zamanda bina içindeki nem ve sıcaklık dengesini doğal yollarla düzenleyen işlevsel birer sistem olarak tasarlanıyor. Biyofilik tasarımın altında yatan temel varsayım şu: insan beyni, on binlerce yıl doğal ortamlarda evrimleşti; beton ve cam yüzeylerle çevrili bir hayat, bu beynin uyum sağlaması için henüz çok kısa bir zaman dilimi. Dolayısıyla doğayla kurulan her temas, aslında beynin tanıdığı, güvenli bulduğu bir dile geri dönüş anlamına geliyor.
Well-Living Learning Design Kavramı
Well-Living
Learning Design, yani iyi yaşam için öğrenme tasarımı, bu duyusal yaklaşımı
eğitim ortamlarına taşıyan bir başka boyut olarak öne çıkıyor. Bir sınıfın
akustiği, doğal ışık alma biçimi, hatta duvarların rengi, öğrencinin dikkat
süresini ve bilgiyi özümseme kapasitesini doğrudan etkiliyor. Geleneksel sınıf
düzeninin katı sıralarından uzaklaşarak, öğrenmeyi bedensel ve duyusal bir
deneyime dönüştüren yeni nesil eğitim mekânları, bu felsefenin en somut
yansımalarından biri.
Bütün bu yaklaşımların ortak noktası şu: mekân artık pasif bir kabuk değil, insan bedeniyle sürekli konuşan bir aracı.
Well-Living'in duyusal dili, bize evimizin, ofisimizin, hatta bir otel odasının aslında hiç de nötr olmadığını; her birinin bizimle sessiz bir diyalog kurduğunu hatırlatıyor. Bu diyaloğu fark etmeye başladığımızda, mekân seçimlerimiz de değişiyor; bir evi kiralarken artık yalnızca metrekareye değil, sabah güneşinin hangi pencereden girdiğine, duvarların hangi malzemeden yapıldığına dikkat ediyoruz. Belki de yapmamız gereken tek şey, bu diyaloğu fark etmek ve ona kulak vermek; çünkü mekân, sandığımızdan çok daha fazlasını bize söylüyor.
İşin Uzmanı Ne Diyor?
Bu konuda bir uzman görürü de almak istedik. Bu amaç doğrultusunda Türkiye’de yeni yapılandırılmış ve pazara yeni girmiş bir inisiyatif üzerinden, WELLS 360 üzerinden görüş alarak devam edeceğim. WELLS 360 çalışmalarında Eğitim Yönetimi Uzmanı ve Projeler Yöneticisi Gamze Gürses’in sağlık sektöründeki deneyimi; Elektrik-Elektronik Mühendisi İbrahim Aydın Altunordu’nun teknik birikimi, Genetik Uzmanı Beril Koparal’ın bilimsel yaklaşımı ve Yasemin Durmaz’ın girişimcilik deneyimiyle buluşuyor.
WELLS 360 Well Living Tasarım, Dönüşüm ve İşletme Danışmanlığı Kurucu Ortağı ve Projeler Yöneticisi Gamze Gürses; Bir mekânın insan üzerindeki etkisinin yalnızca görünen tasarım unsurlarıyla açıklanamayacağını söylüyor:
“Bir mekâna girdiğimizde önce mobilyaları ya da renkleri fark ettiğimizi düşünürüz. Oysa bedenimiz çok daha geniş bir çevresel bilgiyi algılıyor. Işığın tonu, sesin şiddeti, havanın kalitesi, ortamın kokusu, sıcaklık, kullanılan malzemelerin dokusu ve doğayla kurulan ilişki; mekânın bizde oluşturduğu hissin bir parçası. Bazen bir yerde neden huzurlu ya da gergin hissettiğimizi açıkça tarif edemiyoruz. Bunun nedeni, bu uyaranların önemli bir bölümünün bilinçli farkındalığımızın dışında işlenmesi. Duygu odaklı yaşam tasarımı ve mekânsal his tasarımı da tam olarak bu görünmeyen etkileşimi anlamaya çalışıyor.”
Gürses’e göre bu yaklaşımın önümüzdeki dönemde daha görünür hâle gelmesinin temel nedeni, insanların mekânla sağlıkları arasındaki ilişkiyi daha fazla sorgulamaya başlaması: Bir evi seçerken sadece metrekareye, bir otelde yalnızca yatağın konforuna ya da bir ofiste dekorasyona bakılan dönem değişiyor. İnsanlar artık sabah ışığının nereden geldiğini, havanın nasıl dolaştığını, kullanılan malzemelerin niteliğini, sesin ve kokunun kendilerinde nasıl bir his oluşturduğunu da önemsemeye başlıyor. Bence Well-Living’in en güçlü tarafı, yaşam alanlarında ki bu sessiz ilişkiyi daha görünür hâle getirmesi. Çünkü mekân pasif bir unsur değil; gün boyunca bedenimizle sürekli etkileşim kuran bir çevre.
